Mijn studenten wiskunde aan de Vanderbilt-universiteit waren zenuwachtig voor hun eerste tentamen. Om hen wat te kalmeren zei ik dat ze ‘aanwijzigingen’ konden kopen in ruil voor punten. Als ze bijvoorbeeld niet wisten hoe ze een probleem aan moetstren pakken, kon ik hun een aanwijzing ‘verkopen’ voor twee punten. Daarop riep een vertwijfelde stem: ‘Krijgen we korting bij grote partijen?’

We waren met ons gezin op weg naar Frankrijk, met de caravan. Op de ring bij Antwerpen werden we steeds door vrachtwagens ingehaald. Onze dochter Christ, vier jaar oud, keek naar links uit het raampje toen er weer zo’n bakbeest te zien was. Ze werd helemaal boos en riep: ‘Papa, je rijdt achteruit! Zo komen we er nooit!’

‘Hoeveel kosten de haringen?’ vraagt een man bij een viskraam. ‘Twee euro per stuk.’antwoordt de verkoper. ‘Is dat met uien?’ ‘Ja, die krijg je er gratis bij.’ ‘Doe dan maar een kilo uien.’

Het enige waardoor ik me ooit oud voelde, was als ik mezelf toestond voorspelbaar te zijn.

L achebekken wantrouw ik. Bij mensen die altijd aardig en optimistisch zijn denk ik: wat is je schaduwkant nou? Ik hou meer van chagrijnen. Die zijn leuk. Die zijn echter. Als acteur speel ik ook het liefste sombere mensen, introverte mensen, lastige mensen, vrekken, verraders, leugenaars. Een van mijn mooiste rollen was de circus-directeur in de tv-serie Circus Waltz. Willy was een scharrelaar, een lieger en bedrieger, maar met al zijn verdorven kanten was hij óók komisch. Humor zit vaak in het onverwachte – en juist van zo’n type verwacht je het niet.

Zwartgalligheid moet wel een geestige kant hebben, vind ik. Zonder lach is het niks. Dan wordt het tobberig. Tobben is een gebrek aan intelligentie. Als je een beetje je hersens gebruikt, dan wéét je toch dat het leven een grote poppenkast is? We zijn hier toevallig, en ja, dan moet je d’r maar het beste van maken. Het is een soort koppig volhouden. Hier op het eiland Marken hebben ze dat goed begrepen. Dat levert wel eens komische momenten op. Laatst kwam ik Gijs tegen, in de auto. Hij draaide zijn raampje open. Ik zei: ‘Gijs, hoe gaat het?’ Stilte. Donkere blik. ‘Geween. Niets dan geween.’ Hij draaide zijn raampje dicht en reed weer verder.

Meneer Aart is een humeurige brombeer. Hij is contactgestoord, bijna autistisch. Zijn harnas is dat bruine pak. Vormelijkheid. Regeltjes. Rotzooi op straat kan niet en kinderen maken te veel lawaai. Terwijl het een uiterst gevoelige man is: hij schiet vol bij de meest domme dingen. Als iemand iets aardigs tegen hem zegt, kan hij dat niet verdragen. Sombere mensen houden hun warmte vast, hè. Ze stralen het niet uit, maar die warmte ís er wel. Kinderen voelen dat aan. Er was mij voorspeld dat kinderen doodsbang zouden zijn voor meneer Aart. Niets van waar! Als klein kind kroop ik ook het liefste op schoot bij een norsige oom – die vond ik vertrouwenwekkender dan al die blije tantes die wilden zoenen.

Laatst zong André van Duin een liedje met Pino. Ik deed mee met het achtergrondkoortje. Ik zat Van Duin te bestuderen en dacht: jij speelt eigenlijk maar één type. De miesje man. Beetje zielig, beetje sukkel, beetje klootzak. Hij snapt allerlei dingen niet en loopt steeds de verkeerde kant op. Veel mensen herkennen zich in die schlemiel, dat zal zijn succes verklaren – hij is er schatrijk mee geworden. Het leuke aan André van Duin is dat hij hartstikke sociaal en joviaal is gebleven. Niks geen kapsones, núl.

De miesje man, de loser, is een archetype. In die zin vind ik Van Duin op Charlie Chaplin lijken. Ik ben meer de grumpy old man. Als het je lukt zo’n type te grijpen, kun je heel lang voort. Maar je hebt wel de held nodig: de Witte Clown, ook een archetype. Die is vaak saai en humorloos, maar wél noodzakelijk voor het contrast met de schlemiel. De een weet zogenaamd alles en de ander weet zogenaamd niks, zie de Dikke en de Dunne. Ik herinner me een repetitie van een sketch voor Klokhuis . De spelers begonnen allemáál leuk te doen. Als regisseur zei ik toen: wie is de gek, wie is normaal? Wie speelt rechtdoor? Daar leed Jiskefet wel eens aan: ze gingen alledrie leuk en raar doen. Dan verlies je de spanning. Dan verloopt het.

Bij kinderen zit de humor vooral in wat verboden is en wat je toch doet. Daarom zijn poep- en piesgrappen altijd erg leuk. Die gebruik ik ook als opa bij mijn kleinkinderen: zodra ik stront zeg of een scheet laat, liggen ze dubbel van het lachen. Bij Sesamstraat is veel mogelijk, maar als meneer Aart loop ik wel eens tegen een grens aan. In een scène komt Tommie naar mij toe. Hij heeft een zinnetje bedacht. ‘Kak,’ zegt hij. Meneer Aart haalt zijn neus op: ‘Bah, dat is vies, een nette jongen als jij gebruikt zo’n woord niet.’ Maar ja, dan kan hij het zinnetje niet zeggen. ‘Nou,’ zucht meneer Aart, ‘zeg het dan maar.’ ‘Kak niet tussen de kaktussen.’

Tommie giechelt en loopt weg. Dan zie je meneer Aart heimelijk lachen, zo van: haha, hoe komt-ie erop! Nee, nooit kakken tussen de kaktussen. Want als je dat doet … En toen stak meneer Aart zijn middelvinger omhoog. Ai. Over dat gebaar moest op de redactie even overlegd worden. Ik vond dat dat moest kunnen. Het was een dubbele grap, zo is het voor de ouders ook nog leuk. Maar nee, toch liever niet. Jemig kremig. Moet je nagaan: in J. J. de Bom voorheen De Kindervriend zongen wij in jacquet liedjes als: ‘Pieleman, pieleman, trek er maar eens lekker an.’ Of: ‘Doris Day heeft een snee van hier tot Enschede.’ Dat is dertig jaar geleden! Of we niet stapels brieven kregen, vroeg een jonge redacteur. Welnee!

We beleven nu een ongekende fatsoensgolf. Kindertelevisie lijdt aan vertrutting, vind ik. Waarom mag je nu niet meer praten over pieleman? Omdat het te veel associaties wekt met incest. In de Amerikaanse Sesamstraat mag je geen kinderen op schoot nemen omdat dat ‘ongewenste intimiteiten’ zijn. Als je zo gaat denken, word je toch knettergek? Kijk, als programmamakers hoeven wij niet op te voeden. Wij doen iets anders. Wij proberen kinderen te leren hoe je met het leven kan omgaan. Hoe je lastige onderwerpen bespreekbaar maakt, bijvoorbeeld. Een van de middelen is humor. Anders wordt het bestaan wel héél schraal.

Geloof het of niet, maar er was een tijd in mijn leven dat ik lachend op de foto wilde. Het was een rol die ik mij had aangemeten: de blije, positieve jongen. Uiteindelijk kwam ik aartsdepressief bij de psychiater terecht. Zeven jaar lang ben ik door de wringer gehaald – een geweldige avonturenreis. Véél gelachen. Dat moet ook wel. Bij al dat geouwehoer en zwartgallige gelul denk je toch ook: ga toch weg, flikker toch op! Tijdens die sessies heb ik geleerd mijn somberheid te accepteren. Ik ben tot het gelukzalige besef gekomen dat het leven draait om he-le-maal niks. En die zon dan? Die schijnt toch wel. Door de wolken heen. Zonneschijn is het leukste als het onverwacht komt, hè. Net als de lach.

Aart Staartjes (1938) bracht onlangs zijn eerste kinderboek, Hannes, uit.

Wilt u reageren? Ons adres is: Reader’s Digest, t.a.v. de tijdschriftredactie, Postbus 23330, 1100 DV Amsterdam Z.O. e-mail: hetbeste@readersdigest.nl

Reader’s Digest vaart graag een koers waarop u als lezer kunt vertrouwen. U krijgt van ons in elk nummer een aantal artikelen en rubrieken, uit de Benelux en de rest van de wereld, waar u echt iets aan hebt. We gebruiken voor de samenstelling een uniek kompas dat een weerspiegeling is van wat u als Reader’s Digest -lezer waardeert. Het gaat erom dat u inspiratie put uit dit tijdschrift, dat u met uw gezin een rijker leven – geestelijk en materieel – kunt leiden, dat u nuttige kennis opdoet uit onze pagina’s, dat uw familie gezond en in balans blijft en dat u bovenal geniet van ons redactionele entertainment. In een tijd dat de behoefte aan transparantie zo groot is geworden, hebben we besloten om de pijlers van dit tijdschrift gewoon op het omslag te zetten. Zie het als een garantie om uw leesplezier constant waar te maken. Dit combinummer zit ook weer boordevol met verrassende onderwerpen. Ik wens u fijne feest/leesdagen toe!