Terri en Ray ontmoetten elkaar in het restaurant waar ze allebei in de bediening werkten. Hoewel Ray het niet breed had, vroeg hij haar toch mee uit. Ze maakten wandelingen in het park, hadden veel plezier samen en schommelden op de speelplaatsen alsof ze tieners waren in plaats van middentwintigers. Aan het eind van een van hun uitstapjes kwam het moment waarnaar ze allebei in stilte hadden uitgezien. Bij het afscheid vroeg Ray: ‘Mag ik je zoenen?’ Terri aarzelde geen moment en tuitte, eerst nog wat nerveus, haar lippen uitnodigend. Beide zijn het erover eens dat het geen spectaculair of dramatisch hoogtepunt was; geen golf van hartstocht, zoals in een film. Maar die kus was wel het begin van een liefdesverhaal dat al 24 jaar duurt en nog steeds verder gaat.

Hoewel het verhaal van Terri en Ray klinkt als een goedkoop romannetje is er wel degelijk een wetenschappelijke verklaring voor het ontstaan van hun liefdesrelatie: een kus is veel meer dan een simpel gebaar van intimiteit. Die eerste fysieke toenadering voorspelde, zonder dat het jonge paar zich daarvan bewust was, het succes van hun toekomstige relatie. Een onderzoek uit 2007, dat werd geleid door de psycholoog Gordon Gallup, laat zien dat kussen een manier is om onbewust, via onze zintuigen, waardevolle informatie uit te wisselen over de vraag of de persoon tegenover ons een goede partner is of niet. In het geval van Terri en Ray was er niets mis met die ‘biologische intuïtie’. Ze kregen twee gezonde kinderen: Rachel (inmiddels 18) en Jonathan (nu 17).

De gevolgen van een kus zijn ingrijpend, blijkt als we op een rijtje zetten wat er in ons lichaam gebeurt op het moment dat onze lippen elkaar raken. ‘Van de twaalf paren hersenzenuwen die wij hebben, worden er bij een kus vijf geactiveerd. Ze sturen signalen van de lippen, de tong en de neus naar de hersenen, waar we alle aspecten van wat er gebeurt verwerken,’ zegt Celia Anaya-Huertas, voorzitter van de Mexicaanse Vereniging voor Primatologie. Er komen 34 spieren in actie en er komt oxytocine vrij. ‘Oxytocine staat ook bekend als het “knuffelhormoon”, en na een kus neemt het gehalte ervan toe,’ zegt ze.

De neus speelt eveneens een belangrijke rol bij het kussen. Voor en na een zoen wisselen we niet alleen betekenisvolle blikken, maar ook geuren uit. Nog niet zo lang geleden dachten we dat feromonen – geurstoffen die het paringsgedrag bij veel dieren stimuleren – voor mensen niet waarneembaar waren. Maar een onderzoek uit 2003 laat zien dat de reuk wel degelijk een voorname rol kan spelen bij de menselijke voortplanting. Het onderzoek toont aan dat mensen receptoren voor feromonen hebben in de slijmvliezen van de neus en dat die een cruciale rol spelen in de manier waarop wij ons gedragen tegenover het andere geslacht.

Dat kan ons een idee geven hoe vrouwen genetische compatibiliteit bij een man kunnen bepalen en hoe mannen de vruchtbaarheid van een vrouw aanvoelen.

Wie vond de kus uit?

Als we ons evolutionaire verleden bekijken, kunnen we ons gemakkelijk voorstellen waar die heerlijke menselijke gewoonte om te zoenen vandaan komt. ‘Sommige primaten voeden hun jongen met hun mond. Ze kauwen het voedsel voor en geven het dan aan hun jongen. Dat zou de oorsprong van de kus kunnen zijn,’ zegt Anaya-Huertas. ‘De primatoloog Frans de Waal en de etholoog Eibl-Eibesfeld ondersteunen de theorie dat het kussen zonder voedsel door te geven bij mensen een vrijwel universele uiting van liefde en genegenheid is.’ Onze voorouders lijken die gewoonte met ons te hebben gedeeld. ‘Antropologisch onderzoek wijst erop dat vrouwelijke hominiden, zoals de Cro-Magnon mens, hun kinderen van mond tot mond voedden.’

De chimpansee kust ook; niet alleen bij het voeden maar ook als begroeting of als verzoening na een conflict, zegt Diana Platas, antropologe en lid van de Mexicaanse Vereniging voor Primatologie. Ze beschrijft hoe de kus een teken van genegenheid en vertrouwen is tussen bonobo’s, en dat de tong daar vaak een rol bij speelt. ‘Geen acteur in Hollywood kan in zijn werk de hartstocht evenaren die twee jonge bonobo’s vertonen tijdens een kus,’ aldus Frans de Waal. Zoenen komt dus niet alleen bij mensen voor.

Antropoloog Desmond Morris stelde vast dat wij de enige soort zijn met lippen die naar buiten kunnen tuiten en een mond die een duidelijk afwijkende kleur heeft van de rest van onze huid. Wij vinden lippen opwindend om te zien. ‘Ze zijn ook uiterst gevoelig, omdat ze de dunste opperhuid hebben van het hele lichaam. Er komen veel gevoelszenuwen in samen,’ zegt Anaya-Huertas.

Wij zijn gemaakt om te kussen. Zeker 90 procent van de wereldbevolking leeft in een cultuur waarin gekust wordt. Maar omdat dit niet in elke cultuur het geval is, kun je je afvragen of kussen niet gewoon aangeleerd gedrag is. ‘Zoenen is aangeleerd en het komt in sommige culturen vaker voor dan in andere. Maar de daad van het kussen zelf kun je wel als instinctief beschouwen. Neem bijvoorbeeld de zuigreflex van een baby; een baby vertoont deze niet alleen als hij gevoed wordt. Het sabbelen op iets wordt door een zuigeling als rustgevend ervaren,’ aldus Anaya-Huertas.

Psychiater Sigmund Freud beschouwde de manier van voeden van baby’s als voorloper van de kus. ‘We weten nu dat bij zuigen dezelfde spieren en bewegingen voorkomen als bij zoenen,’ schrijft Adrianne Blue. Freud omschreef kussen als het zoeken naar de moederborst in de lippen van anderen. ‘We houden van kussen omdat het hoort bij onze eerste echte liefde.’

Die Freudiaanse veronderstelling wordt gesteund door het feit dat de meeste mensen hun hoofd naar rechts houden als ze kussen, zo bleek uit een onderzoek dat in 2003 werd gepubliceerd in het tijdschrift Nature. Platas bevestigt dat: ‘Ik heb een klein experiment gedaan met mensen die ik ken. Ik observeerde 25 paren, van wie er 24 het hoofd naar rechts hielden om te kussen.’ Dat kan te maken hebben met de asymmetrie van de hersenhelften, maar vermoed wordt dat die asymmetrie het gevolg is van de gewoonte van moeders om een baby bij het voeden naar links te leggen. Dat gebeurt zo bij 80 procent van de mensen, aldus Desmond Morris.