Suzanne Bull had altijd al verwacht dat ze eens kanker zou krijgen. Tenslotte woonde ze in Marin County (Californië), waar het percentage borstkankergevallen tot het hoogste in de VS behoort. Bull was vastbesloten om alles te doen wat ze kon om het te voorkomen: ze at gezond, sportte regelmatig en liet jaarlijks een mammografie maken.

Vorig jaar, toen ze 54 jaar was, kreeg ze het gevreesde nieuws. Een ultragevoelige digitale mammografie liet een verdachte plek in haar linkerborst zien. Een biopsie toonde aan dat het kanker was. Gelukkig was het in een vroeg stadium ontdekt, zei de arts tegen haar: het ging waarschijnlijk om een ductaal carcinoom in situ, ook wel DCIS genoemd. Dit is een kanker in een zeer vroeg stadium, die ontstaat in een melkgang. Het is nog in situ, wat betekent dat het nog niet buiten de grenzen van de melkgang is gegroeid. Het kan zich dus ook nog niet hebben verspreid naar de lymfeklieren in de oksel of naar andere delen van het lichaam. Er bestaan verschillende types van DCIS. Als ze niet worden verwijderd, zullen sommige zich ontwikkelen tot een kwaadaardige tumor, andere niet. Bulls arts kon niet goed zien of zij een DCIS of een adenocarcinoom (een kwaadaardige tumor) had. Voor de zekerheid wilde hij het gezwel operatief verwijderen, zei hij, en ze zou bestraling en inname van het geneesmiddel tamoxifen moeten overwegen.

Twee mammografieën zonder afwijkingen later prijst Bull zichzelf gelukkig: ‘Ik ben blij dat het mogelijk was een digitale mammografie te laten maken. Hiermee worden afwijkingen veel sneller ontdekt dan met een conventionele mammografie.’

Toch stellen sommige onderzoekers dat een jaarlijkse mammografie het risico van overlijden aan borstkanker lang niet zo spectaculair verkleint als de meeste mensen denken. Bovendien menen zij dat veel vrouwen naar aanleiding van de uitslag onnodig worden behandeld, met name vrouwen bij wie de diagnose DCIS is gesteld.

Dit geldt niet alleen voor de screening op borstkanker: sommige deskundigen beweren dat de test voor prostaat-specifiek antigeen (PSA-test) bij mannen die geen symptomen van prostaatkanker hebben meer kwaad dan goed doet.

‘Het merendeel van de tests brengt tumoren aan het licht waar we nooit last van zullen krijgen, terwijl de snelstgroeiende en dodelijkste tumoren vaak onopgemerkt blijven,’ verklaart dr. Gilbert Welch van het Veterans Affairs Medical Center in White River Junction (Vermont). ‘Screenen betekent dat tienduizenden mensen die nooit ziek zouden zijn geworden in de medische mallemolen terechtkomen. Bijna iedereen bij wie kanker is geconstateerd wordt behandeld – maar we weten dat behandelen ook risico’s inhoudt.’

Zo kan het gebruik van tamoxifen bij borstkanker levensbedreigende longembolie veroorzaken. En na een operatie voor prostaatkanker kan 60 procent van de mannen geen erectie meer krijgen. Ook tests brengen risico’s met zich mee. Bij circa 5 op de 1000 mensen die een colonoscopie ondergaan, doen zich ernstige complicaties voor, zoals een perforatie van de dikke darm of een bloeding.

‘De mogelijkheden die screening biedt om het risico op overlijden te verlagen worden schromelijk overdreven,’ aldus dr. Floyd Fowler, wetenschappelijk onderzoeker en voorzitter van de in Boston gevestigde non-profit Foundation for Informed Medical Decision Making.

HOE KANKER ONOPGEMERKT KAN BLIJVEN

Aanvankelijk dacht men dat een tumor eerst een bepaalde omvang moest bereiken voordat deze zich zou verspreiden. Maar dat is niet altijd het geval, zegt dr. Barnett Kramer, directeur van een Amerikaanse gezondheidsinstelling. ‘Sommige soorten kanker zaaien zich al uit wanneer ze nog maar uit een paar miljoen cellen bestaan. Dat lijkt misschien veel, maar bij elkaar is dat kleiner dan de punt aan het einde van deze zin en daarom voor de meeste tests niet waarneembaar. Tegen de tijd dat de tumor groot genoeg is om via een screening te kunnen worden ontdekt, heeft hij zich al uitgezaaid.

Als u zich alle verschillende soorten kanker voorstelt als een ijsberg, vormen de tumoren die tot klachten leiden slechts het topje dat boven het wateroppervlak uitsteekt. Door screening kunnen we onder het water kijken en de tumoren zien die nog geen symptomen veroorzaken. We gaan ervan uit dat ze uiteindelijk problemen geven, maar er zijn steeds meer bewijzen dat dat niet altijd het geval is.

Uit postmortaal onderzoek in de VS bleek dat bijna 9 procent van de vrouwen van alle leeftijden die aan een andere oorzaak dan borstkanker waren overleden, aan niet-gediagnosticeerd DCIS leden. In Denemarken, waar een mammografie niet zo gebruikelijk is als in de VS, werd bij 39 procent van de vrouwen van middelbare leeftijd die aan een andere oorzaak waren overleden, ongediagnosticeerde borstkanker ontdekt. Dr. Welch voegt daaraan toe dat een studie uit 1989 uitwees dat 60 procent van de mannen boven de 60 niet-ontdekte prostaatkanker heeft – terwijl maar 3 procent van de mannen overlijdt als gevolg van prostaatkanker.

Bij Brandon Connor, die nu zeven jaar oud is, werd al voor zijn geboorte vermoed dat hij kanker had. Zijn moeder Kristin, die destijds 35 jaar oud was, had een moeilijke zwangerschap. Ze liet regelmatig een echoscopie maken. Bij een van deze tests werd iets gezien dat leek op een tumor in Brandons wervelkolom. Artsen vermoedden dat het een neuroblastoom was; een aangeboren vorm van kanker van het zenuwstelsel.

Neuroblastomen zijn er in twee vormen, waarvan er een dodelijk is. Het was onmogelijk om vast te stellen of de tumor van Brandon inderdaad een neuroblastoom was – laat staan of deze gevaarlijk was – zonder een biopsie te doen. Maar de plaats van de tumor maakte dat riskant. Brandon werd nauwlettend in de gaten gehouden. Tegen de tijd dat hij twee jaar oud was, had hij al meer dan tien MRI-scans ondergaan.

Uiteindelijk kregen de Connors het advies hun zoontje te laten opereren. De dag voor de operatie gaf de chirurg opdracht voor een laatste beeldvormingsonderzoek en wat bleek? Het gezwel was verdwenen. ‘We konden het niet geloven,’ zegt Kristin. ‘Vrienden zeggen steeds maar weer tegen ons: ‘‘Godzijdank werd dat neuroblastoom via een echografie ontdekt’’, maar achteraf gezien zou ik zeggen dat het meer een vloek dan een zegen was.’

Tegenwoordig weten artsen dat veel neuroblastomen tijdens de eerste levensjaren van een kind vanzelf verdwijnen.