De wil om te paren

‘Ik kan niets sparen.’ Dat excuus hoor ik regelmatig. Soms op klagerige, soms op verontwaardigde toon. De laatste jaren hoor ik het steeds vaker. Nederlanders geven in toenemende mate meer uit dan ze verdienen, eten de overwaarde op hun huis op en werken zichzelf in de schulden. En de situatie lijkt alleen maar erger te worden.

In het meest recente kwartaalbericht van De Nederlandsche Bank (DNB) staat dat de economie vorig jaar nog met 3,5% vooruitging maar dat de groei dit jaar afneemt naar 2,4% en volgend jaar naar 1,5%. Volgens de prognose van DNB stijgt de inflatie tot 2,6% in 2008 en tot 3,4% in 2009. Het is dus belangrijk om een financiële buffer te hebben.

De vraag is: waarom sparen we dan niet of nauwelijks? We weten dat het, net als bewegen en broccoli eten, goed voor ons is. Yoga en Pilates waren nog nooit zo po­pulair en er is nu zelfs mini­broccoli, hapklaar verpakt en ook verkrijgbaar in een paarse variant. Maar geld opzijleggen doen we niet genoeg. Daar zijn drie verklaringen voor.

Ten eerste: sparen is moeilijker omdat het besteedbaar inkomen is gedaald. Sterke prijsstijgingen van onder meer grondstoffen, voedsel, ziektekostenverzekeringen en accijnzen beperken de groei en stimuleren de inflatie. Als je een steeds groter gedeelte van je inkomen aan levens­middelen en vaste lasten kwijt bent, blijft er minder geld over om opzij te leggen.

Meer dan 5 miljoen Nederlanders zijn niet of in onvoldoende mate voorbereid op een onverwachte forse inkomensdaling of grote uitgave, blijkt uit een recent onderzoek in opdracht van CentiQ, een platform van onder meer de financiële sector, overheid en consumentenorganisaties.

Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) heeft berekend hoeveel spaargeld nodig is voor onderhoud aan auto en woning en het vervangen van inventaris. Een echtpaar met een koopwoning en een gezamenlijk netto maandinkomen van 2.800 euro heeft een reserve van 13.200 euro nodig. Een alleenstaande met een koopwoning en een netto maandinkomen van 1.800 euro moet 11.100 euro op zijn spaarrekening hebben, adviseert het Nibud. Hoeveel geld in uw specifieke geval wenselijk is om achter de hand te hebben kunt u uitrekenen op www.nibud.nl/bufferberekenaar. Of kijk op geldenrecht.nl/sparen.

Ten tweede: spaargeld lijkt niet nodig als je een (doorlopend) krediet kunt afsluiten. Waarom zou je maandenlang sparen voor een dure flatscreen-televisie als je hem direct kunt aanschaffen met een lening?

Ondanks de toenemende inflatie verwacht het Centraal Planbureau (CPB) dit jaar een consumptiegroei van 1,5%. Dit betekent dat mensen geld blijven uitgeven, ook wanneer ze het eigenlijk niet hebben. Een lening afsluiten is voor velen de meest voor de hand liggende optie om het oude uitgavenpatroon te kunnen handhaven. Banken en andere kredietverstrekkers spelen hier slim op in.

CentiQ meldt dat 10 procent van de Nederlanders aan het einde van de maand met geldgebrek kampt en dat nog eens 10 procent financieel zwak gedrag vertoont. Dat betekent dat ze niet sparen, geen financiële kennis hebben en nooit geleerd hebben met geld om te gaan. De laatste groep, ruim 1,2 miljoen mensen, loopt groot risico in de problemen te komen.

Volgens het Bureau Kredietregistratie (BKR) in Tiel zitten steeds meer mensen in de schulden en de Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet geeft aan dat het aantal verzoeken tot schuldhulpregelingen in de afgelopen jaren aanzienlijk is gestegen. De schulden variëren van openstaande nota’s bij energiebedrijven tot leningen van duizenden euro’s bij kredietver­strekkers.

Ten derde: de meest intrigerende verklaring. Sparen is niet leuk. Het betekent bijna altijd uitstel van onmiddellijke behoeftebevrediging. U kunt vandaag een paar nieuwe schoenen kopen of uzelf verzekeren van een goed pensioen over twintig jaar. U kunt nu uit eten gaan of het geld apart leggen voor onverwachte uitgaven in de toekomst, bijvoorbeeld voor als de versnellingsbak van uw auto het mocht begeven. U gaat uit eten of u koopt die schoenen om­dat het plezier dat u daar nu aan beleeft veel tastbaarder is dan het plezier dat u pas over zoveel jaar kunt beleven – zelfs als de beloning in de toekomst groter is.

Als u niet voor nieuwe schoenen warmloopt, dan misschien voor zeldzame boeken of voor de laatste elektronische snufjes. En u weet niet alleen zelf waar u uw geld het liefst aan uitgeeft, neuro-economen kunnen het ook zien. Deze specialisten op het gebied van neurowetenschap en economie maken MRI-scans van de hersenen van proefpersonen die beslissingen nemen over geldzaken. Zien de proefpersonen iets wat ze willen kopen, dan licht het genotscentrum in hun hersenen op als gevolg van de aanmaak van dopamine. Op dezelfde manier leveren een paar euro vandaag meer ‘genot’ op dan het vooruitzicht van iets meer euro’s morgen. En als je weken of maanden moet wachten op iets meer winst, wordt het nog moeilijker om de hersenen te prikkelen. Zaken in de verre toekomst, zoals een pensioen, leveren nauwelijks enige reactie op in het genotscentrum.

Mensen hebben, net als de meeste dieren, een sterke voorkeur voor directe beloning boven uitgestelde beloning. Als je me de keuze tussen 10 euro vandaag of 11 euro morgen biedt, zal ik waarschijnlijk liever die 10 euro vandaag hebben. Hogere bedragen lijken weinig verschil te maken.

Financiële experts proberen vaak een ‘wat als’-scenario om mensen over te halen meer te sparen en daar al op jonge leeftijd mee te beginnen. Als je op je twintigste honderd euro per maand in een spaarregeling stopt, tegen 3,5 procent rente, heb je 129.332 euro bij elkaar op je 65ste. Als je pas op je dertigste begint, is het eindbedrag maar 81.518 euro. Dat zijn grote verschillen.

Maar deze voorbeelden zijn helaas weinig effectief. Een beloning in de verre toekomst geeft geen emotionele reactie. Het is te abstract. Zelfs wanneer je mensen vertelt dat ze over dertig jaar een miljoen zullen hebben, levert dat geen prikkels op in de hersenen.

Als de beloning van morgen gebaseerd is op een belofte – wat een pensioen in feite is – dan is het mogelijk dat degenen die deze belofte doen, liegen. Misschien bestaan ze niet meer over twintig jaar. Er kan heel wat gebeuren in de tussentijd. Daarom hebben mensen een voorkeur voor onmiddellijke beloningen. En dat is hoogstwaarschijnlijk terug te voeren op onze voorouders die jagers en verzamelaars waren. Voedsel was schaars in die tijd. De keuze om vandaag te eten wat voor handen was of misschien morgen wat meer te hebben, kon voor degene die voor het laatste koos de hongerdood betekenen.

Het probleem is dat we de keuze niet aan onze hersenen kunnen overlaten. Sparen is nu absoluut noodzakelijk. De toekomst van de sociale zekerheid is onzeker en de gezondheidszorg wordt steeds duurder. Bovendien is de levensverwachting toegenomen en moet er dus een lange­re periode worden overbrugd.

De vraag luidt: hoe kunnen we onszelf motiveren om toch te sparen voor later? Een aantal suggesties:

Visualiseer uw doelen. Stel u bent 31 en u wilt over 25 jaar stoppen met werken. Het belangrijkste is dan om dit doel zo concreet mogelijk te maken. Neem uw verjaardag in 2033 als de dag dat u met pensioen gaat. Vraag uzelf vervolgens af: wat wil ik doen als ik stop met werken? Wil ik een huis in Toscane, een boot in Cannes of blijf ik gewoon waar ik ben en moet mijn hypotheek afbetaald zijn? Door uw doel te definiëren en een datum vast te stelen waarop u het wilt verwezenlijken, maakt u uw pensioen tastbaar.

Vervolgens geeft u uw pensioen-project een naam, bijvoorbeeld het ‘Toscaanse Villa Fonds’. Zet Italiaanse muziek op of doe iets anders wat u aan uw doel herinnert. Stop uw bankafschriften in een mapje dat u versiert met foto’s van het Toscaanse landschap. Klinkt dit gek? Misschien, maar door uw doel te visua­liseren creëert u een emotioneel draagvlak dat het makkelijker voor u maakt om te sparen. Al deze zaken bij elkaar motiveren u en als u dat prachtige paar schoenen in de etalage ziet staan, is het makkelijker om tegen uzelf te zeggen: dit is een keuze tussen schoenen en Toscane. En opeens lukt het u dan wel om de verleiding te weerstaan.

Neem kleine stapjes. Alle kleine beetjes helpen. Dat geldt ook voor sparen. Kleine bedragen kunnen heel effectief zijn. Begin met uw kleingeld. Stop het in een pot of trommel en stort het maandelijks op een spaarrekening, zodat u er rente over ontvangt en niet in de verleiding komt het alsnog uit te geven. Het klinkt onbeduidend, maar telkens weer blijkt dat mensen op deze manier honderden euro’s bij elkaar kunnen sparen.

Probeer vervolgens maandelijks een vast bedrag automatisch van uw betaal­rekening naar uw spaarrekening te laten overboeken. Het loont de moeite om voordat u een spaarrekening afsluit eerst na te gaan waar u de hoogste rente krijgt tegen de gunstigste voorwaarden. Links naar websites van banken, informatie over verschillende soorten spaarrekeningen en rentepercentages vindt u op sparen.startpagina.nl. Op www.consumentenbond.nl kunt u zich abonneren op de online Nieuwsbrief Geldgids, die u maandelijks informeert over actuele rentes en koersen, geldbesparende belastingtips en nieuwe financiële producten zoals hypotheken en beleggingsfondsen.

Tegenwoordig zijn er verschillende soorten spaarrekeningen. Zo kunt u sinds 1 januari ook bank­sparen, dankzij een wetsvoorstel van Staf Depla (PvdA) en Bibi de Vries (VVD) dat in december 2007 werd aangenomen.

Banksparen is een alternatief voor een levensverzekering. U krijgt een aantrekkelijk belastingvoordeel op voorwaarde dat u uw spaartegoed gebruikt voor uw pensioen of voor de aflossing van uw hypotheek. Bij een gewone spaarrekening wordt vermogensbelasting geheven boven een vrijstelling van 20.315 euro. Bij banksparen betaalt u pas belasting over het tegoed op het moment dat u het laat uitbetalen. Uitgebreide informatie over banksparen vindt u via banksparen.nu.

Beleggen in bijvoorbeeld aandelen, fondsen of obligaties is ook een mogelijkheid, hoewel daar in bepaalde gevallen meer risico’s aan verbonden zijn. Op www.belegging.nl worden diverse beleggingsmogelijkheden helder in kaart gebracht en van een deskundig commentaar voorzien.

Breng hulptroepen in stelling. Vraag vrienden en familie u te helpen uw doel niet uit het oog te verliezen. Vertel ze wat u wilt en vraag ze u daar aan te herinneren op het moment dat u geld wilt uitgeven aan iets dat u niet nodig hebt. (Beloof hen dat u niet boos of chagrijnig zult worden.)

Bedenk dat het hele proces van sparen helend kan werken. U voelt zich een betere echtgenoot of ouder in de wetenschap dat u iets voor de toekomst hebt weggelegd. Misschien moet u op de korte termijn offers brengen, maar u zult zich op de middellange en lange termijn beslist beter voelen.

Jean Chatzky is financieel redacteur bij de Today show op NBC en de auteur van Make Money, Not Excuses: Wake Up, Take Charge, and Overcome Your Financial Fears Forever.